بدون شک یکی از جالبترین موضوعهای شایان مطالعه و دقت درتاریخ معماری اسلامی ایران ، بررسی مساجد به سبک ایرانی است مساجد ساخته شده در ایران ، به دو دسته تقسیم می شوند ؛ که از حیث اهمیت به مانند یکدیگر نیستند یک دسته ، ابنیه اندکی را شامل می شود که با سبک نقشه های عربی استوار شده ، و دیگر مساجد به سبک ایرانی است
معماری مسجد جامع اصفهان
مقدمه
بدون شک یکی از جالبترین موضوعهای شایان مطالعه و دقت درتاریخ معماری اسلامی ایران ، بررسی مساجد به سبک ایرانی است . مساجد ساخته شده در ایران ، به دو دسته تقسیم می شوند ؛ که از حیث اهمیت به مانند یکدیگر نیستند . یک دسته ، ابنیه اندکی را شامل می شود که با سبک نقشه های عربی استوار شده ، و دیگر مساجد به سبک ایرانی است .
پیشگفتار :
قدیمیترین بنای تاریخی اصفهان را باید مسجد جمعه یا مسجد جامع اصفهان تلقی کرد. سیمای فعلی مسجد عمدتاً مربوط به اقدامات دوره سلجوقی است اما تعمیرات و الحاقات آن به دورانهای بعد به خصوص عصر صفویان مربوط می شود . اما در کاوش های باستان شناسی مراحل قبل از سلجوقی هم به دست آمده که به دوران آل بویه و قرن سوم هجری باز می گردد. در همین کاوش ها آثار قبل از اسلام نیز کشف شده است.
مسجد دارای ورودیهای متعدد است که هر یک فضای مسجد را به بخشهایی از بافت پیرامون آن مربوط می کند این ورودیها همه در یک زمان ساخته نشده اند و هر یک در مقطعی از تاریخ و در ارتباط با ساختمان درون و بیرون بنا به وجود آمده اند. گذرها و معابری که در گرداگرد مسجد وجود دارند بیانگر ارتباط گسترده ای است که مسجد با بافت قدیم شهر دارد.مسجد جامع اصفهان با نقشه چهار ایوانی بنا شده و از آنجا که ابداعات هنری و معماری 15 قرن دوران اسلامی را در خود گرد آورده است یکی از بهترین آثاری به شمار می رود که در دنیای امروز شهرت دارد. با توجه به منابع و مآخذ مختلف این نکته مشخص می شود که مسجد جامع در طول زمان به سبب آتش سوزی و جنگ های متعدد و نا آرامی های دوران های مختلف آسیب فراوان دیده و دوباره بازسازی و مرمت شده است.
چهار ایوان اطراف میدان مشخص کننده شیوه مسجد سازی ایرانیان است که پس از احداث آن در سایر مساجد نیز رواج یافته است. این ایوان ها که به نامهای صفه صاحب در جنوب صفه درویش در شمال صفه استاد در مغرب صفه شاگرد در مشرق نامیده می شوند با تزئینات مقرنس سازی و کاربندی یکی از فنون بسیار جالب معماری ایران را بیان می دارد.
نمای داخلی صحن مسجد و کاشیکاری های آن مربوط به قرن نهم هجری است که احتمالاً مناره ها نیز مربوط به همین زمان می باشند . به طورکلی بنای کنونی مسجد جامع اصفهان شامل بخشهای زیر می باشد:
- شبستان مسجد : این شبستان که بر ستون های مدور استوار است که با گچبریهای بسیار زیبا تزئین شده است. این قسمت مربوط به عصر دیلمیان است.
مسجد جامع اصفهان – مقاطع شمالی و جنوبی – دید بطرف شرق
- گنبد و چهل ستونهای اطراف آن که در ایوان جنوبی مسجد واقع شده و در فاصله سالهای 465 تا 485 هجری قمری بنا شده است. این گنبد در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی و وزارت خواجه نظام الملک ساخته شده از نمونه های نادر ساختمان های عصر سلجوقی است. ایوانی که در جلوی این گنبد آجری واقع شده در اوائل قرن ششم هجری بنا گردیده و سقف آن از مقرنس های درشت ترکیب شده است. این گنبد دارای زیباترین طرحهای تزئینی ساخته شده از آجر و گچ میباشد.
- گنبدی که در بخش شمالی حیاط مسجد واقع شده و قرینه گنبد خواجه نظام الملک است در سال 481 بنا گردیده است. احداث این گنبد را به ابوالغنائم تاج الملک یکی دیگر از وزرای عصر سلجوقی نسبت می دهند.
- ایوان معروف به صفه صاحب که در دوران سلجوقی ساخته شده و تزئینات آن مربوط به عصر قراقویونلو و صفوی است. در این قسمت کتیبه هائی از دورانهای مختلف از جمله صفویان به چشم می خورد.
- ایوان غربی معروف به صفه استاد که در عصر سلجوقی بنا شده و در دوره صفویان با کاشیکاری تزئین شده است . در این صفه علاوه بر خطوط ثلث و نستعلیق که به تاریخ 1112 هجری قمری و در زمان سلطنت شاه سلطان حسین کتابت شده عباراتی به خط بنائی بسیار زیبا و با امضاء محمد امین اصفهانی نوشته شده است
کلمات کلیدی:
نماهای مختلف مسجد جامع اصفهان
نقشه معکوس پلانی متری و آلتی متری
مقطع های مختلف مسجد جامع اصفهان
فهرست مطالب
مسجد جامع اصفهان1
پیشگفتار :1
مسجد جامع اصفهان – مقطع شرقی و غربی – دید بطرف جنوب4
مقطع شرقی و غربی – دید بطرف جنوب5
مقطع شمالی و جنوبی – دید بطرف جنوب6
ایوان شاگرد – مقطع شرقی و غربی – دید بطرف جنوب7
مقدمه8
گنبد مدرسه مظفریه – مقطع شرقی و غربی9
مسجد جامع – نمای شمالی14
مسجد جامع – نمای غربی15
مسجد جامع – نمای شرقی16
مسجد جامع – نمای جنوبی18
نقشه معکوس پلانی متری (قسمتهای 140و 144 و148و164و172 ) : 1354]22
نقشه معکوس پلانی متری و آلتی متری (قسمتهای 311 تا 315 ) : 1354]24
نقشه معکوس سقف پلانی متری و آلتی متری (قسمتهای 10 ، 19 ، 29 ، 38 ، 55) : 1354]26
نمایش تصویر مایل از مسجد جامع اصفهان و محدوده تخریب27
پلانی متری آلتی متری ایوان شرقی27
پلانی متری ایوان صاحب29